Wiele lat temu zainteresowawszy się derywatami i genezą tutejszych nazw geograficznych przez dłuższy czas badałem ich pochodzenie. W 2012 roku na stronach tworzonego wówczas Wirtualnego Muzeum Konstancina pojawił się nawet powstały przy okazji moich ówczesnych naukowych zainteresowań artykuł na ten temat, w którym zawarłem ówczesne ustalenia. Kilka lat później w obiegu znalazła się kuriozalna publikacja wydana przez Starostwo Powiatowe, traktująca o nazwach własnych powiatu piaseczyńskiego, którą najlepiej przemilczeć. Niestety w tej części nie ma ona wiele wspólnego z rzeczywistością, bowiem autorzy bazowali na opracowaniach przestarzałych, zignorowali najistotniejsze publikacje w zakresie toponomastyki, pomijając całkowicie dokonania naukowe prof. Kazimierza Rymuta i prof. Urszuli Bijak publikowane w ramach wielotomowego słownika „Nazwy miejscowe Polski. Historia – Pochodzenie – Zmiany”, będącego podstawowym opracowaniem dokumentującym dzieje, etymologię i ewolucję nazw polskich miejscowości. Do tego nie zajrzeli niestety do materiałów gromadzonych w Zakładzie Słownika Historyczno-Geograficznego Ziem Polskich w Średniowieczu w IH PAN, nie wspominając o dokumentach źródłowych gromadzonych w archiwach,a dotyczących miasta i gminy Konstancin-Jeziorna. No i wyszedł mały potworek, który ma tendencję do pojawiania się co jakiś czas w obiegu publicznym. Nie pierwszy i nieostatni, bo publikacje regionalistów na terenie kraju bywają rozmaite. Jakoś przez te lata zgrzytałem zębami i rzecz tę ignorowałem, choć poziom błędów w niej niestety jest gigantyczny, bo nie poddano jej redakcji naukowej. Ale ponieważ znowu ostatnio zaczęto ją cytować, postanowiłem dokonać małego odświeżenia tego tekstu i na portalu nieco uzupełnić i poprawić własny artykuł z 2012 roku. Dla zainteresowanych na końcu źródła.
NAZWY WŁASNE MIEJSCOWE KONSTANCINA-JEZIORNY
Konstancin – nazwa pochodzi rzecz jasna od imienia Konstancji z Potulickich, matki Witolda Skórzewskiego. Letnisko początkowo nosiło nazwę Obory-Konstancya, w początkach 1900 r. po raz pierwszy użyto nazwy „Konstancin” na wybudowanym w parku dworcu kolejki wilanowskiej. Nie sposób dociec obecnie czy nazwa powstała na potrzeby dworca, czy też skrócono ją tuż przed otwarciem letniska.
Jeziorna – wieś odnotowywana od XV wieku jako: Jezora, Jeszora, Gezora, Yeszora wreszcie Jeziora. Nazwa pochodzi od licznych jezior, tworzących się w jej dolnym biegu; znajdujących się tu rozlewisk, gdzie rzeka Jeziorka rozlewała się szeroko u ujścia Wisły. Nazwą tą z czasem zaczęto określać trzy różne wsie, mające różnych właścicieli – Jeziornę Oborską (należącą do dworu w Oborach), Jeziornę Królewską (królewszczyznę dzierżawioną przez rozmaite osoby), wreszcie Bankową (po zakupie zakładu papierniczego przez Bank Polski w XIX wieku)
Skolimów – wieś rycerska, która swe dzieje wiązała raczej z Chylicami i Piasecznem, jednakowoż pochodzenie nazwy jest bardzo ciekawe. Skolim to stare imię pruskie. Ród Skolimów brał udział w wojnie trzynastoletniej (1454–1466). W jakich okolicznościach Skolim osiedlił się nad rzeką, pozostaje tajemnicą. Raczej nie był on jeńcem książąt mazowieckich, bowiem po osiedlaniu takich mamy pamiątkę w nazwach własnych, takich jak Prusy. Być może osiadł tu pod koniec XIII wieku, gdy księżna Perejesława Halicka, regentka Mazowsza chętnie przyjmowała na Mazowszu uciekających przed Krzyżakami Prusów. W drugiej połowie XVI wieku wieś dzierżył ród Skolimowskich, wywodzących od niej swą nazwę.
Bielawa – nazwa wywodzi się od słowiańskiego określenia oznaczającego pastwisko, łąkę lub błota. Czasem biel określać też może rodzaj gleby. Nazwa zmieniała się przez stulecia, by poprzez Below, Byelewo, Bieliawo w XVIII-wiecznym zapisie zmienić się w Bielawę.
Borowina – nazwa oznacza w języku polskim pole po wykarczowanych lasach, co wpasowuje nam się w położenie tego miejsca. Nazwę odnotowano już w XVIII wieku, należała wówczas do majątku Szymanowskich, z czasem tutejszy folwark leśny przekształcił się w wieś. Jednocześnie warto zauważyć, że nazwy Borowina używano do połowy XX wieku na określenie części tzw. Wygonu w Jeziornie, co stanowiło pamiątkę po wyciętym w drugiej połowie XVIII wieku znajdującym się tu lesie.
Cieciszew – nazwa pochodzi od Ciecirada, zwanego również Cieciszem. Imię takie występowało we wczesnym średniowieczu. Możliwe także, iż jest to ślad ówczesnej wymowy imienia Konrad, bowiem wedle Adama Bonieckiego w ten sposób imię to funkcjonowało na Mazowszu. Biorąc pod uwagę, iż wieś istniała już w XIII wieku, a jej założenie wpisuje się w impuls osadniczy ówczesnego władcy Mazowsza – Konrada I Mazowieckiego, możliwe, iż on jest patronem wsi. Nazwa występuje w wielu odmianach: Cecisew, Cecysszowo, Czeczyssewo, Czecziszewo oraz innych. Zapis obecny powstał pod koniec wieku XVIII.
Ciszyca – nazwa wywodzona od słowa „cichy” bądź „cis”, odnotowana jako: Czyschycza, Czyssycza, Czisicza, już w wieku XV.
Chylice – w dużej mierze miejscowość znajduje się poza granicami miasta, na którego terenie leży jedynie letnisko Chylice. Nazwa pochodzi najprawdopodobniej od czasownika „chylić się”. Nazwa służebna, bowiem dwór miał tu książę mazowiecki Janusz Starszy, zaś zamieszkujący tu ród przyjął nazwisko Chilicz.
Czarnów – nazwa pochodzi od nazwiska Juliana Czarnowskiego, który w dniu 17 grudnia 1858 r. wydzielił z dóbr Chylice kolonię o tej nazwie.
Czernidła – czyrznidło to płynna, czarna farba oraz roślina melampyrum averse – cytując staropolskie źródła, jednakże w naszym wypadku ma jeszcze inne znaczenie, bowiem pochodzi najprawdopodobniej od czarnej, bagnistej ziemi, nieużytków; gdzie pierwotnie od średniowiecza miejscowość ta była położona i gdzie stał dwór. W połowie XIX wieku przeniesiona do obecnej lokalizacji.
Dębówka – wieś, w 1882 roku wydzielona z dóbr Kawęczyn. Nazwa najprawdopodobniej pochodzi od nazwy karczmy flisackiej (bindugi) i rosnących tu drzew.
Gassy – nazwa pochodzi od staropolskiego imienia Gasz. Już w początkach XVI wieku odnotowano, że nad Wisłą zamieszkuje Gasz Piechnisz, a jego osadę nazwano Gasze. Później nazwa ta zmieniła się w Gasy w wieku XVII, być może pod wpływem osadnictwa olęderskiego. W połowie XVII wieku część mieszkańców nosiła nazwisko Gas, a w XVIII wieku dodano kolejne „s” – o mieszkankach wsi pisano wówczas Gassówny. Z Gassami związane są również Kopyty, których nazwa pochodzi także od mieszkającego tu osadnika, którego imię w 1564 r. zapisano jako „Topith”.
Habdzin i Habdzinek – Nazwę miejscowości dał Chebda, o którym nic więcej nie wiemy, a imię takie jeszcze w XIV wieku używane było na Mazowszu, zapewne wywodzi się z niego herb Abdank. pisownia nazwy uległa rusyfikacji, gdyż aż do wieku XIX na mapach miejscowości występują jako miękkie h, czyli Chabdzin i Chabdzinek. Chabdzin pisano oryginalnie jak Chylice, a wymawiano z tym samym zmiękczeniem – więc Chilice i Chiabdzin. W zapisach pojawia się jako Chebdzino, Chabzino i po łacinie jako Duże Chabzino, w odróżnieniu od Habdzinka – Małe Chabzino lub też zapisane po polsku Małechabzino, a z czasem Chabdzynek.
Kawęczyn, Kawęczynek – na Mazowszu wiele wsi nosi nazwę Kawęczyn – od Kawieka (imię) bądź od kawęczeć, kawęczyć (przewlekle chorować, stękać) lub skawęczeć (zmarnieć).
Kępa – mamy aż trzy miejscowości o takiej nazwie. Wszystkie pochodzą od kępy, oznaczającej wyspę, która jeszcze w roku 1712 znajdowała się pośrodku Wisły. W ostatniej ćwierci XVIII w. założono tam trzy wsie, a każda z nich miała innego właściciela. Stąd i trzy różne nazwy. Kępę Oborską należącą do Obór początkowo zwano Chabdzińską od pobliskiego Chabdzinka. Kępa Okrzewska początkowo nazywano Kępą Jeziorny, do której należała, z czasem nazwę wzięła od Okrzeszyna. Kępa Falenicka znajdowała się na terenie części wyspy przynależnej do dworu w Falenicy.
Kierszek – niegdyś Kierz, potem Kierzek – staropolskie krzaki, zarośla. Wieś założona na polanie w lesie, istniejąca co najmniej od XV wieku, z epoce nowożytnej należąca do dworu w Bielawie.
Klarysew – znany także jako Klarysów, od imienia Klarysy Braeunig, matki właściciela dóbr w pierwszej ćwierci XIX wieku. Nazwę nosił początkowo istniejący tu folwark. W połowie XIX wieku nazwę taką nosiła karczma stojąca na rozstaju dróg, a od niej wzięła nazwę stacja kolejki wybudowanej pod koniec wieku XIX.
Łęg – oznacza w języku polskim las, pole, łąkę lub pastwisko położone nad rzeką bądź na nizinie, podmokłe lub zalewane wodą. Tam też w średniowieczu założono osadę, nad korytem starorzecza Wisły, na obszarze zwanym wówczas z Zajezierzem.
Obory i Obórki – nazwa pojawia się po raz pierwszy w roku 1407 jako Obori, a już wkrótce Obory i w tym zapisie występuje do dziś. Z całą pewnością nie pochodzi od au bord, jak chcą niektórzy, bowiem język starofrancuski w tej części Europy nie był wówczas używany ani też od oborania terenu, bowiem w języku staropolskim słowo oborać nie jest znane. Obora w XV wieku oznaczała zagrodzony teren, gdzie przetrzymywano zwierzęta domowe i od tej części terenu wzięła nazwę posiadłość Stanisława Pierzchały, wtórnie zaś niejako ród Oborskich. Dopiero synowie Stanisława Pierzchały z Obór w XV wieku występują jako Oborscy. Podział majątku, który ma miejsce w wieku XVI, prowadzi do wydzielenia Obór mniejszych, czyli Obórek. W kolejnych wiekach mianem Obory określany jest dwór, a Obórki to przylegająca do majątku wieś, w XIX wieku przeniesiona w obecne miejsce, co skutkuje powstaniem w Oborach wsi o tej nazwie obok dworu.
Okrzeszyn – Ocrzeszino to pierwsza znana forma zapisu tej miejscowości, zaś językoznawcy nie są zgodni, czy pochodzi ona od imienia Okrasa, czy od czasownika „okrzesać”. Najbardziej prawdopodobna wydaje się trzecia postać – Okrasa, czyli uroczysko – jeszcze w XVI wieku leżące nad brzegiem Wisły.
Opacz – pochodzić ma od słowiańskiego imienia Opak. Gdy pojawia się po raz pierwszy w XV wieku w łacińskim zapisie jako część Chabdzina zwana Opacz, jest już w aktualnym brzmieniu.
Piaski – nazwę wiązać możemy z ustąpieniem Wisły z terenu, na którym pozostały piaszczyste pola, z biegiem czasu nazwa ta wyparła znajdującą się tu poprzednio wieś Kozłów, zwaną w XVII wieku Kozłowem Większym, do którego w XVII wieku przesiedlono mieszkańców Cieciszewa. Nazwa Piaski pojawia się po raz pierwszy w 1734 roku.
Parcela – nazwa pojawiła się pod koniec wieku XIX lub na początku XX. W miejscu tym aż do roku 1867 znajdowały się wsie: Obórki, Borek i częściowo Czernidła. Wskutek uwłaszczenia wsie te przemieściły się w obecne miejsca, zaś teren zajmowany przez nie trafił do Potulickich. W okresie międzywojennym rozpoczęto parcelację tej części majątku dworu w Oborach. Ponowne osadnictwo ułatwiła melioracja, którą prowadzono od 1929 roku dzięki powołanej w tym celu spółce. Wydzielono jako odrębne obszary Łyczyn-Parcelę, Marynin, Cegielnię-Obory oraz parcelę Obory, gdzie ponownie zaczęły stopniowo powstawać gospodarstwa rolne. Nieoficjalnie przyjęło się w potocznej mowie określenie Parcela na określenie tego ostatniego rejonu, który po podzieleniu na działki wystawiono na sprzedaż.
Słomczyn – po raz pierwszy nazwa wsi pojawiła się w roku 1411, jako Slanczino, a do XVII wieku zmieniła swą nazwę na Słomczyn. Sama zaś nazwa prawdopodobnie wywodzi się od imienia Sławko, po łacinie zapisywanego jako Slanchones bądź Słęka.
Turowice – miejscowość notowana w XV wieku, powstała z podziału dóbr cieciszewskich. Nie sposób rozstrzygnąć, czy nazwa pochodzi od występujących tu zwierząt, czy też raczej od przezwiska. Z czasem istniejący tu dwór zmienił się w ośrodek administracyjny dóbr Kawęczyna i nazw używano wymiennie.
ROZMAITOŚCI
Na zakończenie nazwy nieco już zapomniane, siół, przysiółków bądź nieformalne.
Anusin, Dorocin, Marynin, Teresin – w języku polskim końcówka „in” tworzy nazwy geograficzne o charakterze dzierżawczym lub topograficznym, co oznacza, iż nazwy te tworzono od imion żeńskich, a zgodnie z tradycją Potulickich folwarki nazywano imionami kobiet z tego rodu – podobną zasadę zastosowano, tworząc nazwę Konstancin.
Argentyna – nazwa części Jeziorny, w okolicy ul. Koziej. Nazwa związana jest z emigracją zarobkową części mieszkańców pochodzenia żydowskiego do Argentyny w dwudziestoleciu międzywojennym, wówczas notowana po raz pierwszy.
Borek – przysiółek Opaczy. Miejscowości o tej nazwie na terenie Polski jest dużo, nazwy swe wywodzą od Boru, bądź lasu sosnowego, jednakże co do naszego Borka rzecz nie do końca jest taka pewna, bowiem dopiero w XIX wieku znalazł się on w pobliżu Opaczy, uprzednio wieś znajdowała się w miejscu obecnej Parceli zatem Borek związany z dobrami Obory i wsią Obórki, wywodzić może swą nazwę także od tych włości.
Edwardów/Porąbka – pierwsza część nazwy pochodzi od imienia Edwarda Natansona, który pod koniec XIX w. wybudował tu osiedle dla robotników z fabryki papieru. Nazwa jednak nie wyparła drugiej. Do dziś wielu miejscowych mówi o Porąbce, nie mając świadomości, iż już w XVIII wieku nazywano tak miejsce leżące wzdłuż drogi dzielącej Jeziornę od Bielawy, gdzie zaczęto wyrąbywać las, stąd też i nazwa.
Gawroniec – część dawnych dóbr Bielawy, obecnie w okolicy Ogrodu Botanicznego. Nazewnictwo pochodzi zapewne od ptactwa, bowiem nazwa pojawia się po raz pierwszy w XVII w. jako „część boru zwana Gawrońcem”.
Goździe – określenie rejonu obecnego zakładu doświadczalnego SGGW pomiędzy Cieciszewem i Parcelą. Miejsce dawnego folwarku o tej nazwie, który wcześniej był wsią. Nazwa Goździe wywodzi się najpewniej ze staropolskiego określenia iglastego lasu. Najpewniej jako wieś założona została w 1363 r. jako Wola Cieciszewska, bowiem w kolejnych dokumentach prześledzić możemy zmianę nazewnictwa na Cieciszew Mniejszy, Cieciszówek, następnie Goździec i wreszcie Goździe.
Grapa – nazwa dla osiedla bloków mieszkaniowych leżących na terenie dawnego parku o tej nazwie, powstałego wraz z Konstancinem, który nazwać miano staropolskim określeniem skarpy. Nazwa używana jest jednak od czasów jeszcze dawniejszych, już w XVIII wieku drogę prowadzącą od Jeziorny ku Pałacowi w Oborach, która obecnie zwana jest ulicą Literatów, określono jako drogę od Grapy, bowiem biegła brzegiem tej części skarpy, by w tym samym miejscu co obecnie z niej zejść ku Oborom, a jedynie ten jej fragment tak nazywano.
Imielin – w zapisach sięgających wieku XVI pod nazwą Jemielin, nazwa tak jak w przypadku wielu innych Imielinów na terenie Polski, pochodzi od Jemioły.
Kliczyn – nazwa Kliczyn, oznacza mechanizm znajdujący się w kuszy, hak służący do jej napinania, jednakże w XVII wieku miejscowość zwano Kłyczynem, a to prawdopodobnie od Kłykcia, kciuka, zapewne kojarzył się w podobny sposób wyginający w tym miejscu Wisły brzeg.
Koło – już w XVI wieku znane jako Colo, domniemywać można, iż nazwa pochodzi od Wisły obmywającej w tym miejscu w ten sposób brzeg.
Łyczyn – nazwa tego folwarku pojawia się w dokumentach z wieku XV jako Liczino, co wywodzone jest od łyka z kory.
Mirków – zyskał nazwę po przeniesieniu w roku 1889 Mirkowskiej Fabryki Papieru połączonej z tutejszą. Po przeniesieniu maszyn sprowadzono także robotników, dla których wybudowano domy, a okolicę ochrzczono od miejscowości, z której przybyli.
A jeśli coś pominąłem, proszę o kontakt – wszak wiele tutejszych nazw miejscowych bezpowrotnie zaginęło – jak Lubin, Próchna, Kozłów, Grąd, Sosnka…
BONUS:
Dla zainteresowanych skróconą historią tych miejscowości – 9 lat publikowany był na portalu przewodnik po okrągłych rocznicach:
Źródła i opracowania:
- AGAD
- APW
- Bijak Urszula, Nazwy miejscowe południowej części dawnego województwa mazowieckiego, Wyd. nauk. DWN, Kraków 2001
- Nazwy miejscowe Polski: historia, pochodzenie, zmiany, t. I – VI, red. K. Rymut, U. Bijak Warszawa 1996-2007
- Rzetelska-Feleszko E., Mazowieckie nazwy geograficzne do końca XVI wieku. Nazwy z suf.-ica, Prace Filologiczne 28, 1978, s. 45-48.
Redaktor naczelny portalu, z wykształcenia historyk, absolwent Wydziału Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego. Rodzinnie związany od wielu pokoleń z Nadwiślańskim Urzeczem, badacz regionu i dziejów lokalnych, autor publikacji oraz artykułów w tym zakresie.
