Z mazowieckich książąt najczęściej przywoływany jest chyba jeden – Janusz I Starszy (ok. 1346–1429), który doczekał się parków, pomników, czy też ulic w Warszawie i Piasecznie. Nie posiada ich natomiast Konrad I Mazowiecki (1187/8-1247), panujący półtora wieku wcześniej, który dał korzenie odrębności Mazowsza i podłożył podwaliny pod jego rozwój. Przeszkadza mu w tym czarna legenda, wiążąca się ze sprowadzeniem rycerzy zwanych Krzyżakami, lecz logika tamtych czasów jasno podpowiada, że była to decyzja w pełni uzasadniona.
Janusz był bez wątpienia jednym z najwybitniejszych, jeśli nie najwybitniejszym z książąt mazowieckich. Nie bez znaczenia pozostawało jednak dziedzictwo pozostawione mu przez ojca, Siemowita III (ok. 1320–1381). Siemowitowi przyszło panować w czasach, gdy na porządku dziennym były częste litewskie najazdy Kiejstuta. W 1368 r. dotarły one aż do Pułtuska. Mazowsze było też uwikłane w walki o podział księstwa halicko-włodzimierskiego, a jego południowo-wschodnie granice stykały się z Rusią. Jednocześnie dawne dziedzictwo stopniowo przejmował Kazimierz Wielki. W 1351 r., po śmierci księcia płockiego Bolesława III, Kazimierz Wielki zyskał księstwo płockie, a pozostali książęta mazowieccy złożyli królowi polskiemu hołd lenny. Siemowit III przez kolejne lata tracił i odzyskiwał rozmaite ziemie w sporach z Kazimierzem, w tym ziemię warszawską i Zapilicze – obszar między Pilicą a Radomką. W 1355 r. zawarł z królem kolejny układ, na mocy którego zachował swoje księstwo jako lenno, przy czym zależność została ograniczona do osoby Kazimierza i jego męskich potomków. Jeszcze dalej szedł układ z 1359 r., w którym ustalono, że w przypadku śmierci króla bez męskiego potomka Siemowit odzyska pełną niezależność.
W 1370 r. zmarł Kazimierz Wielki. Zgodnie z wcześniejszymi układami Siemowit III odzyskał pełną niezależność i wykorzystał ją do ponownego scalenia Mazowsza, przyłączając do swojego władztwa m.in. Płock, Wyszogród, Wiznę i Zakroczym. Bił własną monetę, przenosił miasta na prawo niemieckie i reformował dzielnicę. Rezydował w tym czasie w Czersku, który od XIII wieku był jednym z najważniejszych ośrodków południowego Mazowsza. Odzyskanie niezależności nie oznaczało zerwania stosunków z Polską. Zachował poprawne relacje z dworem andegaweńskim, ale zaczął prowadzić znacznie bardziej samodzielną politykę zagraniczną. Szczególne znaczenie miało zbliżenie z Litwą. W 1371 r. doszło do porozumienia z książętami litewskimi, które ograniczyło zagrożenie najazdami na Mazowsze. Związki te zostały dodatkowo umocnione małżeństwem najstarszego syna Siemowita, Janusza, z Danutą Anną, córką Kiejstuta. W ten sposób Siemowit III pozostawił swoim synom samodzielne księstwo mazowieckie. Kiedy w 1381 r. zmarł, Janusz nie przejmował zwykłej dzielnicy podporządkowanej Koronie, lecz władztwo, którego książęta musieli samodzielnie lawirować między Królestwem Polskim, Litwą i państwem krzyżackim. Dopiero późniejsze wydarzenia, zwłaszcza ponowne hołdy lenne Janusza i Siemowita IV, stopniowo przywróciły zależność Mazowsza od Korony. Lecz początkowo brak Janusza, Siemowit IV starał się koronować na króla Polski, wobec braku zgody panów małopolskich rozważając nawet porwanie Jadwigi. Wobec braku szans wsparł jednak kandydaturę Jagiełły, zatem do unii mazowiecko-polskiej nie doszło.
Janusz objął rozległe ziemie z Warszawą, Czerskiem, Ciechanowem, Zakroczymiem, Liwem i Łomżą. Prowadził politykę bliskiej współpracy z Królestwem Polskim, a jednocześnie utrzymywał związki z Litwą. Podczas Wielkiej Wojny stanął zdecydowanie po stronie Jagiełły. W 1410 r. jego ziemie stały się miejscem koncentracji wojsk przed wyprawą na Krzyżaków, a w Czerwińsku wojska polskie przeprawiły się przez Wisłę po słynnym moście łyżwowym. Najważniejszym ośrodkiem pozostawał Czersk, który za Janusza przeżywał okres szczególnego rozwoju. Rozpoczęto wówczas budowę murowanego zamku gotyckiego, wzniesionego w miejscu wcześniejszego grodu. Czersk zachował znaczenie administracyjne i rezydencjonalne, choć około 1406 r. Janusz przeniósł główną siedzibę książęcą do Warszawy. Nadal jednak często przebywał w Czersku i wystawiał tam dokumenty. Książę bywał tu często – we dworze w Chylicach, a w Jastrzębiu polował. Pomiędzy Warszawą a Czerskiem znajdowało się Piaseczno, które w czasach Janusza było już istniejącą osadą książęcą. 5 listopada 1429 r., zaledwie miesiąc przed śmiercią, książę nadał Piasecznu prawa miejskie na prawie chełmińskim. Lokacja nie została jednak wówczas w pełni zrealizowana. Przywilej odnowiono w 1459 r., a jego potwierdzenie nastąpiło w 1461 r.
Pod koniec życia Janusza Starszego południowe Mazowsze miało już wyraźnie ukształtowaną strukturę. Warszawa stawała się najważniejszym ośrodkiem politycznym, Czersk pozostawał głównym centrum południowej części księstwa, a pomiędzy nimi i wzdłuż Wisły oraz Jeziorki funkcjonowała gęsta sieć starszych osad, dóbr rycerskich i parafii. To właśnie na tej średniowiecznej strukturze, rozwijanej i porządkowanej za panowania Janusza Starszego, w kolejnych stuleciach wyrastał krajobraz osadniczy dzisiejszego Piaseczna i południowych okolic Warszawy. Książę zmarł 8 grudnia 1429 r. w Czersku, wówczas jednym z najważniejszych ośrodków południowego Mazowsza. Lecz wraz z przeniesieniem siedziby obszar Mazowsza zaczął przekształcać się w nową strukturę, z Warszawą jako przyszłym centrum regionu.
Redaktor naczelny portalu, z wykształcenia historyk, absolwent Wydziału Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego. Rodzinnie związany od wielu pokoleń z Nadwiślańskim Urzeczem, badacz regionu i dziejów lokalnych, autor publikacji oraz artykułów w tym zakresie.
