Przed wybuchem I wojny światowej w armiach trzech państw zaborczych służyło od 250 do 300 tys. Polaków, którzy będąc obywatelami Rosji, Niemiec i Austro-Węgier podlegali obowiązkowi służby wojskowej. W czasie działań wojennych w latach 1914-1918 do armii państw zaborczych powołano w sumie około 2,9 mln żołnierzy polskiego pochodzenia. Rodzi się pytanie: w takim razie w jakich jednostkach armii rosyjskiej służyli mieszkańcy terenów nad Jeziorką. Bądź co bądź byli obywatelami Imperium Rosyjskiego i wojsko zapewne ich nie ominęło.
Rozpocząłem poszukiwania. Na dzień dzisiejszy udało się ustalić, że w większości mieszkańcy Jeziorny służbę odbywali w 9 dywizji piechoty, której sztab stacjonował w Połtawie (Ukraina).
Były to pułki:
34. пехотный Севский полк – stacjonował początkowo w Kremieńczuku, później w Połtawie,
35. пехотный Брянский генерал-адъютанта князя Горчакова полк,
36. пехотный Орловский генерал-фельдмаршала князя Варшавского графа Паскевича-Эриванского полк – oba pułki stacjonowały w Krzemieńczuku (Ukraina).
Ale mieszkańców naszej gminy spotykamy także w innych pułkach i jednostkach armii Imperium Rosyjskiego, m.in. w:
2. пехотный Софийский Императора Александра III полк – stacjonował w Smoleńsku (Rosja),
5. пехотный Калужский Императора Вильгельма I полк – stacjonował w Nowogieorgiewsku (Modlin),
45. пехотный Азовский генерал-фельдмаршала графа Головина, następnie Его Императорского Высочества Великого Князя Бориса Владимировича полк – stacjonował w Starokonstantynowie (Ukraina),
123. пехотный Козловский полк – stacjonował w Kursku (Ukraina),
127. пехотный Путивльский полк – stacjonował w Równem (Ukraina),
187. пехотный Аварский полк – stacjonował w Pietrowsku i Carycynie (Rosja).
Urodzony w 1850 r. Piotr Stasiak z Jeziorny (miejsce w którym mieszkał w XX w. zwane było Konstancinkiem) poszedł do wojska z Góry Kalwarii. W wieku 21 lat dostał powołanie do 35. Briańskiego pułku piechoty. Służył w jego szeregach w latach 1871-1878. Józef Baran, urodzony w 1856 r. i zamieszkały w Jeziornie Oborskiej w domu Andrzeja Karasia, został powołany do wojska także w 1871 r. z tym, że do 36. pułku piechoty, w którym służył do 1879 r. Obaj wyjechali razem do miejsca postoju swoich pułków, bowiem stacjonowały w tym samym garnizonie w Kremieńczuku na dalekiej Ukrainie. 35 i 36 pułki piechoty w latach 1877-1878 brały udział w wojnie rosyjsko-tureckiej. Walczyły w słynnej obronie przełęczy Szipka 21-26 sierpnia 1877 r. Żołnierze tych pułków toczyli ciężkie boje o Górę św. Mikołaja, brali udział w szturmie na Leśny kurhan i walkach o Łysą górę.
Przewaga była po stronie Turków – 25 tys. żołnierzy i 34 działa, po stronie rosyjskiej 7,2 tys. żołnierzy i 28 działa. Bitwa pod Szipką była niezwykle krwawa. Straty wojsk rosyjsko-bułgarskich w wygranej bitwie to ok. 4 tys. żołnierzy (w tym 500 Bułgarów), straty Turków – według różnych szacunków – od 6,6 tys. do ok. 10 tys. żołnierzy.
Stasiak i Baran przeżyli wojnę i wrócili do Jeziorny. W 1886 r. przeszli do rezerwy. W 1914 r. nie zostali powołani do wojska.
Na polu bitwy Rosjanie wznieśli w latach 1885-1902 cerkiew-pomnik. W cerkwi znajdują się 34 marmurowe płyty, na których wypisane zostały rosyjskie jednostki wojskowe walczące na przełęczy Szipka oraz nazwiska 8481 oficerów, żołnierzy, powstańców poległych w walkach (w tym i Polacy). W krypcie cerkwi znajduje się 12 sarkofagów w których pochowani są nieznani żołnierze różnych narodowości.
Udało się jeszcze uzyskać informacje na temat dwóch żołnierzy. W 45 pułku piechoty w latach 1867-1879 służył Berek Trzewik, urodzony w 1847 r. i zamieszkały w miejscu które w XX w. zwane było Konstancinkiem, w domu Piotrowskiego. Do wojska został powołany także Jan Owsik z Jeziorny Oborskiej, urodzony w 1846 r. W latach 1866- 1873 odbył służbę w 123 pułku piechoty.
Poszukiwania innych mieszkańców służących w armii rosyjskiej trwają…
- Źródła:
AGJ, APWoGM
Historyk wojskowości i starożytności, absolwent Uniwersytetu Warszawskiego. Wieloletni pracownik wydawnictw książkowych (m. in. kierownik redakcji historii działu encyklopedii i słowników PWN), prasowych, ostatnio pracownik naukowy Wojskowego Biura Badań Historycznych, w latach 1981-89 redaktor, wydawca, wykładowca i aktywny działacz podziemia solidarnościowego. Od ćwierć wieku mieszkaniec Skolimowa, prowadzący Konstanciński Klub Historyczny.
