Dziś prezentujemy niezwykły dokument w postaci dziennika lekcyjnego klasy VII Szkoły Publicznej w Słomczynie gminy Jeziorna z roku szkolnego 1936/37. Jest to pierwsza część dziennika, prezentująca ogólny plan nauczania w ówczesnym roku szkolnym. Dokument pochodzi ze zbiorów Wojciecha Guszkowskiego.
Szkoła Powszechna w Słomczynie była w tym czasie obok szkoły w Jeziornie drugą gminną szkołą, umożliwiającą naukę w klasie 5 i 6 oraz 7, co stanowiło kres edukacji podstawowej. W II Rzeczpospolitej po odzyskaniu niepodległości dążono do ujednolicenia trzech różnych systemów oświaty. Najważniejszym krokiem była reforma z 1932 roku, która wprowadziła obowiązek szkolny dla dzieci w wieku 7–14 lat oraz siedmioletnią szkołę powszechną z jednolitym programem nauczania. W szkołach uczono m.in. języka polskiego, historii, geografii, rachunków, przyrody, religii, śpiewu i gimnastyki. Na wsi często działały szkoły jednoklasowe z jednym nauczycielem uczącym kilka roczników (jak w Bielawie) lub czteroklasowe (jak w Łęgu). Lekcje kończono dość wcześnie, aby uczniowie mogli wziąć udział w pracach rolnych. Warunki nauki były trudne – brakowało budynków, podręczników i kadry – jednak nauczyciele odgrywali ważną rolę w wychowaniu obywatelskim i patriotycznym. Dzięki reformom do 1939 roku obowiązek szkolny realizowano w około 90%.
Warto zwrócić uwagę na dwóch ówczesnych nauczycieli – Piotra Szczura, późniejszego wójta gminy w latach 1945-46 i dyrektora Technikum Papierniczego oraz Jana Meistera, zamordowanego w Charkowie w 1940 r., którego imię obecnie nosi szkoła.
Dokument zamieszczono w formie pliku PDF, poniżej zawarto jego opis i transkrypcję. Jest to główna część dziennika, pozostała zawierająca codzienny zapis realizowanych lekcji wymaga dalszego opracowania (red).
Dziennik 1936/37 -plik PDF
Transkrypcja i opis dokumentu
Strona tytułowa (okładka)
Tekst:
Rok szkolny 1936/37
DZIENNIK
Klasa VII
Stan fizyczny: silnie zniszczona okładka, prawdopodobnie tekturowa, z resztkami czarnego papieru ochronnego.
Charakter pisma: odręczny wpis wykonany atramentem.
Wskazuje, że jest to dziennik klasy VII szkoły powszechnej z roku szkolnego 1936/1937.
Strona wewnętrzna tytułowa
Treść:
Okrąg szkolny: warszawski
Powiat: warszawski
Gmina: Jeziorna
6-kl. publ. szkoła powsz.
z polskim językiem nauczania
w Słomczynie
Dziennik na rok szkolny 1936/37
Klasa (V) VII
Opiekun: Wiktor Klemis
Tygodniowy rozkład lekcyj obowiązujący od dnia 1 września 1936 r.
Zawartość:
Klasa VII miała sześciodniowy tydzień nauki (poniedziałek–sobota).
Lekcje zaczynały się o godzinie 8:00, kończyły około 12:00.
Przedmioty:
- Geografia i historia
- Nauka o przyrodzie
- Arytmetyka z geometrią
- Język polski
- Rysunki
- Śpiew
- Religia
- Ćwiczenia cielesne (wychowanie fizyczne)
- Zajęcia praktyczno-techniczne („pr. ręczne”)
Rozkład pokazuje klasyczny program szkoły powszechnej II stopnia z okresu II Rzeczypospolitej.
Przedmioty łączyły elementy kilku dyscyplin (np. geografia z historią). Występuje też nacisk na wychowanie patriotyczne i religijne, zgodny z duchem epoki i programem Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego.
Podział materjału nauczania”
Nagłówek:
Podział materjału nauczania przyjęty na posiedzeniu Rady Pedagogicznej dnia 23 września 1936 roku.
Nauczyciele i podręczniki (rok szkolny 1936/1937, klasa VII)
| Przedmiot | Nauczyciel | Tytuł podręcznika |
| Religia rzymskokatolicka | Ks. Antoni Nowak | Ks. Arentowski: Krótka historia Kościoła |
| Język polski | Antonina Olszewska | J. Baltini, J. Marynowski: Słyszmy głos; K. Kruminowicz: Język polski |
| Historia | Piotr Szczur | H. Pohoska, St. Wysznacka: Z naszej teraźniejszości |
| Geografia | Piotr Szczur | Michał Janiszewski, Gustaw Huttke: Geografia gospodarcza Polski |
| Nauka o przyrodzie | Piotr Szczur | W. Klobucki, M. Andrzejewski: Przyroda martwa |
| Arytmetyka z geometrią | Piotr Szczur | W. Bielecki, W.T. Krasiński: Arytmetyka i geometria |
| Rysunek | Leokadia Banasiówna | Bez podręcznika |
| Zajęcia praktyczne | Leokadia Banasiówna, Stefania Dymarska | Bez podręcznika |
| Śpiew | Jan Meister | Bez podręcznika |
| Ćwiczenia cielesne | Danuta Andrzejewska, Jan Meister | Bez podręcznika |
Wrzesień 1936 r.
Przedmiot: Geografia (klasa VII, 13 godzin)
Położenie Polski w Europie. Granice: granice naturalne, sąsiedzi, Bałtyk. Przewodnie rysy ukształtowania powierzchni Polski i podział na krainy. Obserwacje meteorologiczne. Państwowy Instytut Meteorologiczny w Warszawie. Wpływ gór i nizin na klimat Polski.
Zależność roślinności i ludności od warunków przyrodniczych.
Przedmiot: Nauka o przyrodzie (klasa VII, 15 godzin)
Budowa roślin i zwierząt, warunki życia, odżywianie, oddychanie. Różnice między roślinami zielnymi a drzewiastymi.
Światło i ciepło słoneczne. Higiena życia w rodzinie i w szkole.
Przedmiot: Arytmetyka z geometrią (klasa VII, 16 godzin)
Obwody, promień, obliczanie długości okręgu, przybliżone obliczanie liczby π.
Obliczanie pól figur geometrycznych, dodawanie i odejmowanie liczb dziesiętnych i ułamków.
Przedmiot: Rysunek
Ćwiczenia w rysunku geometrycznym, zakładanie rysunków farbami wodnymi, kompozycje tematyczne.
Przedmiot: Zajęcia praktyczne
Prace w ogródku szkolnym, obróbka drewna, szycie, reperacje przyborów.
Chłopcy – plan ogrodu szkolnego; dziewczęta – robótki ręczne.
Przedmiot: Śpiew
Opracowanie pieśni: Marsz robotników, Na Mazury, Dzień o Niemcach, Wiązanka pieśni narodowych.
Przedmiot: Ćwiczenia cielesne
Gry i zabawy według wzorów M. Gilewskiej.
Październik 1936 r.
Geografia (VII, 18 godzin)
Gleby, roślinność, przemysł, rolnictwo, hodowla zwierząt. Zróżnicowanie krajobrazu Polski.
Regiony przemysłowe – Śląsk, Zagłębie, Łódź, Warszawa, Pomorze.
Nauka o przyrodzie (VII, 17 godzin)
Zjawiska fizyczne: elektryczność, światło, dźwięk.
Oświetlenie elektryczne, użycie prądu w gospodarstwie domowym.
Higiena pracy, odpoczynek, zdrowie.
Arytmetyka z geometrią (VII, 18 godzin)
Działania pisemne na liczbach dziesiętnych, dodawanie i odejmowanie ułamków zwykłych, wyrażenia arytmetyczne.
Obliczanie wartości wyrażeń liczbowych.
Rysunek (VII, 9 godzin)
Kompozycja plastyczna inspirowana naturą. Rysowanie domu, mostu, wiejskiego krajobrazu.
Zajęcia praktyczne (VII, 19 godzin)
Robótki szydełkowe, prace z włóczki, wykonywanie elementów wyposażenia szkolnego.
Chłopcy – oprawa książek.
Śpiew (VII, 9 godzin)
Pieśni: Hej Mazury, Piosenka o Belinie, Hymn harcerski.
Ćwiczenia cielesne (VII, 9 godzin)
Gry i zabawy ruchowe według wzoru A1 (ćwiczenia gimnastyczne i biegi).
Październik – język polski i religia
Religia (VII, 8 godzin)
do czasów Nowego Testamentu – katechizm i przypowieści ewangeliczne.
Język polski (VII, 29 godzin)
Czytanki: Zdobycie sera, Uczciwość naszego mundurka, Za płotkiem, Siostra, Słowiańska bajka, Siewca dobra.
Wiersze: Pan Jezus chodzi po świecie, Lekarz, O Wiedzy patrz…
Gramatyka: zdanie i jego części, rodzaje zdań.
Ćwiczenia z pisowni, dyktanda, wypracowania.
Listopad 1936 r.
Geografia (VII, 16 godzin)
Góry Polski, Tatry, Sudety, Karpaty. Znaczenie gór dla klimatu i gospodarki.
Rzeki i jeziora, systemy wodne, dorzecza Wisły i Odry.
Życie ludności w górach, praca górników, pasterstwo, przemysł.
Nauka o przyrodzie (VII, 16 godzin)
Zjawiska elektryczne, obwody, baterie, przewodniki.
Zastosowanie elektryczności w gospodarstwie domowym.
Ogrzewanie i oświetlenie mieszkań. Higiena życia codziennego.
Arytmetyka z geometrią (VII, 16 godzin)
Mnożenie i dzielenie liczb dziesiętnych, ułamków zwykłych i dziesiętnych.
Zastosowanie działań na liczbach w obliczeniach praktycznych.
Opis i rysunek prostych figur geometrycznych.
Rysunek (VII, 8 godzin)
Z pamięci – narzędzia rolnicze; z natury – dom, stodoła, most.
Ilustracja do powieści lub czytanki.
Zajęcia praktyczne (VII, 15 godzin)
Dziewczęta: robótki ręczne – wyszywanie, haftowanie, prace z włóczki.
Chłopcy: oprawa książek i naprawa pomocy szkolnych.
Śpiew (VII, 8 godzin)
Pieśni: Jakem marzył, Przybyli ułani, Warszawianka.
Utrwalanie znanych pieśni narodowych.
Ćwiczenia cielesne (VII, 8 godzin)
Zabawy ruchowe i gry według wzoru A3 (ćwiczenia rytmiczne, gimnastyka poranna).
Religia (VII, 8 godzin)
do czasu nauczania Chrystusa – katechizm, przypowieści ewangeliczne.
Język polski (VII, 20 godzin)
Czytanie: Wyprawa na śnieg, Z jednego gniazda, Wojenne imiona, Przyjaciele, Katarynka, Latawiec.
Wiersze: Boisko, Błogosławieni, Mówili smutek.
Gramatyka: równoważniki zdań, zdania bezpodmiotowe.
Pisanie wypracowań i dyktand, utrwalanie ortografii.
Grudzień 1936 r.
Religia (VII, 6 godzin)
Opracowanie katechizmu: „Zaloty i kary Boże”. Nauka od strony 313 do końca części o Matce Bożej.
Język polski (VII, 15 godzin)
Czytanie głośne i ciche odpowiednio dobranych czytanek: „Śmierć Daniela”, „W pracowni krawieckiej”, „Savoir vivre”, „Sosna”.
Wiersze okolicznościowe: „Aniołek Ty”, „Jasne Słonko”, „Przed sądem”.
Ćwiczenia związane z Bożym Narodzeniem.
Gramatyka: odmiana nazwisk, zdania równoważne, części mowy, pisownia nazw własnych.
Ortografia: utrwalanie poprawnej pisowni wyrazów z „ó” i „rz”.
Geografia (VII, 12 godzin)
Rodzaje i rozmieszczenie dróg i szlaków w Polsce: wodne, kolejowe i lądowe.
Przykłady z Gdyni, Warszawy i Katowic.
Znaczenie szlaków dla rozwoju handlu i przemysłu.
Główne porty: Gdynia, Gdańsk, Hel.
Znaczenie komunikacji kolejowej i drogowej.
Nauka o przyrodzie (VII, 12 godzin)
Siły przyrody: wiatr, woda, słońce.
Budowa ciała człowieka — układ oddechowy i krwionośny.
Higiena oddychania, powietrze i jego czystość.
Choroby układu oddechowego — przeziębienia, grypa, zapalenie płuc.
Środki zapobiegawcze.
Arytmetyka z geometrią (VII, 12 godzin)
Obliczenia dotyczące wielkości jednorodnych.
Wykresy, rysowanie diagramów i słupków.
Procenty, obliczanie części i całości, porównania wartości.
Rysunek (VII, 6 godzin)
Z pamięci – środki lokomocji, pojazdy i maszyny.
Narzędzia rolnicze i przemysłowe.
Zajęcia praktyczne (VII, 12 godzin)
Dziewczęta – robótki ręczne: bluzki i elementy garderoby.
Chłopcy – oprawa książek, pomoc w pracowniach szkolnych.
Śpiew (VII, 6 godzin)
Pieśni: „Jakem marzył”, „Przybyli ułani”, „Warszawianka”.
Kolędy i pieśni świąteczne.
Ćwiczenia cielesne (VII, 5 godzin)
Nauka jazdy na łyżwach, zabawy na śniegu.
Styczeń 1937 r.
Religia (VII, 6 godzin)
Nauka katechizmu od części V do VII – przypowieści ewangeliczne, obowiązki chrześcijanina.
Język polski (VII, 15 godzin)
Czytanie: „Służba pracy”, „Kwartet wioski”, „W szpitalu”, „Stara pieśń”, „Śmierć porucznika”.
Wiersze: „Klej Siewcze”, „Hołd Opiekł” (Kołłątaj), „Śmiech Pułkownika”.
Gramatyka: zdania złożone, zaimek, przymiotnik, przysłówek.
Ćwiczenia w pisaniu, dyktanda i opisy.
Ortografia: pisownia nazw geograficznych i imion.
Geografia (VII, 12 godzin)
Wzniesienia Polski i ich znaczenie dla gospodarki.
Ukształtowanie terenu — niziny, wyżyny, kotliny.
Główne rzeki i jeziora.
Wpływ ukształtowania na klimat i roślinność.
Nauka o przyrodzie (VII, 12 godzin)
Higiena pracy, ruch i znaczenie ćwiczeń fizycznych.
Pierwsza pomoc przy zranieniach.
Opieka nad chorymi, higiena rąk i skóry.
Arytmetyka z geometrią (VII, 12 godzin)
Plan domu i gospodarstwa, rysunki techniczne, miary powierzchni.
Obliczenia powierzchni prostokątów i kwadratów.
Ułamki dziesiętne i działania pisemne.
Rysunek (VII, 6 godzin)
Rysunki z natury – karmniki dla ptaków, drzewka, studnia.
Ćwiczenia w cieniowaniu i proporcjach.
Zajęcia praktyczne (VII, 12 godzin)
Dziewczęta – szycie fartuszków.
Chłopcy – oprawa książek i pomoc w nauce młodszych klas.
Śpiew (VII, 7 godzin)
Pieśni: „Wista”, „Na Wartę”. Utrwalenie pieśni patriotycznych.
Ćwiczenia cielesne (VII, 5 godzin)
Nauka jazdy na łyżwach, ćwiczenia zimowe, zabawy na śniegu.
Luty 1937 r.
Religia (VII, 7 godzin)
Nauka od przypowieści o miłosiernym Samarytaninie do przypowieści o synu marnotrawnym.
Katechizm – obowiązki chrześcijanina wobec Boga i bliźnich.
Język polski (VII, 18 godzin)
Czytanie: „Bielny muzykanci”, „Kwiat głodującego”, „Wojna w gminie”, „Buty dziadka”, „Mania Jaula”.
Wiersze: „Była droga”, „Raduję się sercem”.
Gramatyka: encyklopedia języka – rzeczownik, deklinacja, przymiotnik, liczebnik, zaimek.
Ćwiczenia w pisaniu i wypracowaniach.
Pisanie listów, zaproszeń, opisów.
Historia (VII, 15 godzin)
Prezydent Rzeczypospolitej, Sejm i Senat.
Podział administracyjny Polski.
Zadania władz państwowych i obywateli.
Obrona narodowa, Wojsko Polskie, granice i sąsiedzi.
Obowiązki ucznia wobec Ojczyzny.
Luty 1937 r.
Nauka o przyrodzie (VII, 13 godzin)
Schorzenia człowieka. Przeziębienia, ochrona organizmu przed chorobami.
Higiena jamy ustnej, skóry i zębów.
Higiena codzienna, prawidłowy sen i odżywianie.
Znaczenie powietrza i światła dla zdrowia.
Wpływ pracy fizycznej i ruchu na człowieka.
Higiena odzieży i obuwia.
Zachowanie czystości w mieszkaniu i miejscu nauki.
Arytmetyka z geometrią (VII, 14 godzin)
Czytanie planów zabudowań.
Wielkości równe i odwrotnie proporcjonalne.
Zastosowanie proporcji do rozwiązywania zadań.
Ćwiczenia w rysowaniu planów gospodarstw.
Rysunek (VII, 7 godzin)
Rysunek z wyobraźni: półki, szyldy reklamowe.
Z pamięci: budynki gospodarskie.
Zajęcia praktyczne (VII, 15 godzin)
Dziewczęta – krojenie i szycie bluzki.
Chłopcy – oprawa książek, pomoc w nauce młodszych uczniów.
Śpiew (VII, 7 godzin)
Pieśni: „Od Bystron czarny las”, „Czarna godzina”, „Pieśń żołnierzy”.
Ćwiczenia cielesne (VII, 8 godzin)
Gry i zabawy zimowe, ćwiczenia na śniegu.
Jazda na sankach i nartach.
Marzec 1937 r.
Religia (VII, 6 godzin)
Nauka o sakramentach świętych.
Obowiązki chrześcijanina wobec Boga i bliźniego.
Katechizm: od przypowieści o faryzeuszu do nauki o Zmartwychwstaniu Pańskim.
Język polski (VII, 17 godzin)
Czytanki: „Pieśń legionowa”, „Chora Berenta”, „Sztandar”, „Zemsta Andrzeja Bobera”,
„Pan Rzepliński i pan Kubik”, „Daleko i blisko”, „Import i eksport”, „Pływający Krzyż”,
„Polacy w Poznaniu”.
Wiersze: „Powrót Taty”, „Choroba i trud”.
Ćwiczenia w pisaniu: notatki, podania, wypracowania.
Gramatyka: zdania złożone, przydawki, okoliczniki, przypadki.
Biografia Mickiewicza, fragmenty z „Pana Tadeusza”.
Opracowanie:
W marcu realizowano obszerny blok patriotyczny — pieśni, opowiadania i czytanki o pracy i walce Polaków. Gramatyka łączyła się z praktyką pisania tekstów użytkowych.
Historia (VII, 13 godzin)
Organizacje społeczne i państwowe: Liga Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej, LOPP, PCK, harcerstwo.
Obowiązki obywateli wobec państwa.
Obrona cywilna i wojskowa.
Znaczenie pracy i nauki dla rozwoju ojczyzny.
Geografia (VII, 14 godzin)
Sieć dróg, kolej, gospodarka wewnętrzna kraju.
Obliczanie odległości, rodzaje miar.
Przemysł, rolnictwo, handel, komunikacja.
Nauka o przyrodzie (VII, 14 godzin)
Czystość i zdrowie ciała.
Znaczenie ruchu na świeżym powietrzu.
Ochrona wzroku i słuchu.
Wpływ pracy umysłowej i fizycznej na zdrowie.
Arytmetyka z geometrią (VII, 14 godzin)
Utrwalanie pojęcia procentu.
Obliczanie odsetek i zysków.
Powtórzenie figur geometrycznych.
Rysunek (VII, 7 godzin)
Rysunek z pokazem – barcie wiosenne, martwa natura, ozdoby świąteczne.
Zajęcia: zdobienie pisanek.
Zajęcia praktyczne (VII, 11 godzin)
Dziewczęta – szycie spódnic gimnastycznych.
Chłopcy – oprawa książek, naprawa pomocy szkolnych.
Śpiew (VII, 9 godzin)
Opracowanie pieśni: „Wyprawa na zuchy”, „Powrót żeglarza”.
Ćwiczenia cielesne (VII, 4 godziny)
Ćwiczenia i gry ruchowe na świeżym powietrzu.
Kwiecień 1937 r.
Religia (VII, 8 godzin)
Okres soboru Jerozolimskiego i nauka o Kościele.
Przypowieści o miłosierdziu i przebaczeniu.
Język polski (VII, 22 godziny)
Czytanki: „Kwiaciarnia Wileńskich”, „Wielki Kwiat”, „Emigranci w Kazaniu”,
„Zosia wybiera się w świat”, „Koncert nad koncertami”.
Gramatyka: Strony czasownika, postać niedokonana i dokonana, przysłówek.
Ćwiczenia stylistyczne – opracowanie krótkiego życiorysu własnego.
Gwary: Mazowsze.
Geografia (VII, 14 godzin)
Zjawiska atmosferyczne – temperatura, wiatr, opady.
Znaczenie Słońca dla życ