Jak to zwykle bywa po wakacyjnej przerwie i odpoczynku, początek jesieni obfitował w znaczną ilość rozmaitych aktywności.
Wydarzenia
Otwarte Ogrody
Choć to nie najważniejsze z wydarzeń tego miesiąca, my oczywiście musimy od niego zacząć. Jak co roku w Konstancinie-Jeziornie odbył się Festiwal Otwarte Ogrody, już po raz dziewiętnasty. Tym razem miał miejsce w dniach 12–13 września 2026 roku w ramach Europejskich Dni Dziedzictwa. Wydarzenie zorganizowane przez Towarzystwo Miłośników Piękna i Zabytków Konstancina im. Stefana Żeromskiego oraz Konstanciński Dom Kultury miało charakter w pełni bezpłatny. Oficjalna inauguracja miała miejsce w sobotę o godzinie 12:00 w ogrodzie zabytkowej willi Maria przy ul. Piłsudskiego 50, gdzie publiczność mogła obejrzeć spektakl słowno-muzyczny „Pomyłki” na podstawie utworu Stefana Żeromskiego. I właśnie tam jak co roku przez prawie ostatnią dekadę można było odwiedzić przez dwa dni nasz Ogród Historyczny. Jak co roku prezentowaliśmy nową wystawę plenerową- tym razem zdecydowaliśmy się pokazać zbiory Zaginionego Muzeum Konstancina. Jak co roku był to dla nas spory wysiłek, nie tylko fizyczny, ale radość obcowania z pasjonatami tutejszych dziejów i tradycji to rekompensowała. Dziękujemy za rozmowy, przybycie, podzielenie się opowieściami, pokazanie pamiątek. Nasz ogród był licznie odwiedzany, w tym roku gościliśmy także członków i prezesów kilku towarzystw i stowarzyszeń, radnych, pracowników i dyrekcję kilku instytucji i urzędów, burmistrzów dwóch miast i dwójkę posłów na Sejm RP. W szczególności dziękujemy jednak gospodarzom i właścicielom willi „Maria”, którzy jak co roku zechcieli nas przyjąć i umożliwić otwarcie Ogrodu Historycznego.
Zaginione Urzecze
Także w ten sam weekend, 12 września, miał miejsce pokaz nakręconego w 2020 r. filmu „Zaginione Urzecze” w Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie. W ramach Festiwalu Warszawa w Budowie w pięknej sali kinowej Muzeum po filmie miała miejsce dyskusja o historii, dziedzictwie i tożsamości, a przede wszystkim suwerenności żywieniowej . Rozmowę prowadził redaktor naczelny portalu Paweł Komosa, a udział w niej wzięli Adam Rogala, współtwórca filmu oraz dwójka łurzycków – Patryk Zduńczyk – regionalista, społecznik i miłośnik Urzecza związany z Czerskiem. Członek @Towarzystwo Opieki nad Zabytkami Oddział w Czersku oraz Małgorzata Zarzycka –
ziałaczka społeczna, regionalistka i emerytowana nauczycielka geografii, która od lat z pasją angażuje się w ochronę dziedzictwa nadwiślańskiego mikroregionu Urzecze, obecnie sołtys Gassów.
ziałaczka społeczna, regionalistka i emerytowana nauczycielka geografii, która od lat z pasją angażuje się w ochronę dziedzictwa nadwiślańskiego mikroregionu Urzecze, obecnie sołtys Gassów.
Upamiętnienie „Jaskółki”
28 września 2026 r., w 81. rocznicę śmierci Henryka Stokowskiego ps. „Jaskółka”, w Szkole Podstawowej nr 1 w Konstancinie-Jeziornie odsłonięto poświęconą mu tablicę. Stokowski, wychowanek skolimowskiej szkoły, był żołnierzem 36. Pułku Piechoty, uczestnikiem kampanii 1939 r., AK i Powstania Warszawskiego.
Po wojnie kontynuował działalność niepodległościową. 27 września 1945 r. został aresztowany przez UB i przewieziony do Białego Dworku, gdzie następnego dnia, podczas przesłuchania, został zamordowany. Tablicę sfinansowało Oddziałowe Biuro Upamiętniania Walk i Męczeństwa IPN w Warszawie. W uroczystości uczestniczył zastępca dyrektora Oddziału IPN w Warszawie Zbigniew Siedlewski, który wygłosił okolicznościowe przemówienie. Obecni byli także pracownicy Oddziałowego Biura Upamiętniania Walk i Męczeństwa.
Po wojnie kontynuował działalność niepodległościową. 27 września 1945 r. został aresztowany przez UB i przewieziony do Białego Dworku, gdzie następnego dnia, podczas przesłuchania, został zamordowany. Tablicę sfinansowało Oddziałowe Biuro Upamiętniania Walk i Męczeństwa IPN w Warszawie. W uroczystości uczestniczył zastępca dyrektora Oddziału IPN w Warszawie Zbigniew Siedlewski, który wygłosił okolicznościowe przemówienie. Obecni byli także pracownicy Oddziałowego Biura Upamiętniania Walk i Męczeństwa.
Uroczystość rozpoczęła się mszą świętą w kościele pw. Matki Bożej Anielskiej w Skolimowie. Po odsłonięciu tablicy odbyło się spotkanie poświęcone Henrykowi Stokowskiemu oraz promocja książki Wojciecha Guszkowskiego „Jaskółka z Nowego Wierzbna”
Zabytki
Dwór w Brześcach
Uprawomocnił się wpis do rejestru zabytków dokonany w czerwcu po wielu latach starań. Do rejestru zabytków wpisano otoczenie dworu, jako jedno z najcenniejszych przykładów zabudowy dworskiej w regionie. Modrzewiowy dwór, malowniczo położony nad jeziorem Brześkim, pochodzi z ok. 1784 roku. Zaprojektował go i mieszkał w nim Jan Kanty Fontana – architekt, geometra, burgrabia zamku królewskiego w Warszawie. To właśnie jemu przypisuje się nie tylko budowę dworu, ale prawdopodobnie także kuchni dworskiej i spichlerza, a hipotetycznie – oranżerii, gorzelni, holendernii oraz całego założenia parkowo-ogrodowego z winnicą.
Jezioro Brześkie, dominujące nad założeniem od wschodu, to pozostałość dawnego koryta Wisły. Niewielki kanał okalający wzniesienie z dworem i kuchnią dworską to z kolei relikt fosy, która broniła niegdyś warownej siedziby. Wszystko wskazuje na to, że w tym miejscu stała niegdyś rycerska wieża mieszkalna związana z rodem Brzeskich – właścicieli Brześc w XV wieku. Fontana zaprojektował dwór z prawdziwym zmysłem reżysera przestrzeni. Oś wjazdowej alei lipowo-kasztanowej prowadzi przez mostek nad dawną fosą wprost do osi dworu – tak, by po otwarciu przeciwległych drzwi sieni ukazał się malowniczy widok: esowaty wjazd od południowego zachodu i spiętrzone plany zbocza, jeziora, zieleni i pól od północnego wschodu. Wjazd nie biegnie jednak prosto – wije się łukiem wzdłuż alei, przez mostek, aż do owalnego podjazdu z tym właśnie unikatowym zegarem słonecznym (za MWKZ).
Stacja Wilanów znów otwarta
2 września 2026 r., w ramach Dni Wilanowa, uroczyście otwarto po rewitalizacji zabytkowy budynek dawnej Stacji Kolei Wilanowskiej przy ul. Stanisława Kostki Potockiego 31. Po latach nieużytkowania obiekt otrzymał nowe przeznaczenie jako przestrzeń edukacyjno-kulturalna. W budynku znalazły się m.in. filia Centrum Kultury Wilanów oraz kawiarnia. Rewitalizacja kosztowała około 7 mln zł.
Budynek jest jednym z najcenniejszych zachowanych śladów Kolei Wilanowskiej. Obecną stację wzniesiono w połowie lat 20. XX wieku, a jej projekt przypisywany jest Konstantemu Sylwinowi Jakimowiczowi. Dworzec utrzymano w charakterystycznym dla tego okresu stylu dworkowym. W centralnej części znajdowała się kasa biletowa i letnia poczekalnia, natomiast w bocznych aneksach pomieszczenia służbowe i mieszkania pracowników kolejki. Po likwidacji kolejki budynek nadal pozostawał wykorzystywany. W późniejszym okresie mieściła się w nim Poczta Polska, co spowodowało częściowe przekształcenia wnętrz. Zachowały się jednak elementy dawnej konstrukcji i wystroju, m.in. drewniany strop belkowy, a także historyczny układ centralnej poczekalni i bocznych pomieszczeń. Obiekt od 2017 r. pozostawał nieużytkowany. W 2021 r. zespół dawnej stacji został wpisany do rejestru zabytków ze względu na zachowane wartości historyczne i artystyczne oraz znaczenie dla rozwoju przestrzennego Wilanowa. Szczególnym uzupełnieniem rewitalizacji ma być odrestaurowany wagon kolejowy z 1937 r., który ma stanąć w sąsiedztwie dawnej stacji. W ten sposób miejsce ma przypominać nie tylko o samym budynku, ale również o kolei, która przez dziesięciolecia była jednym z czynników kształtujących rozwój południowych przedmieść Warszawy.
Rewitalizacja zespołu dworskiego w Oborach
31 sierpnia rozpoczęły się konsultacje Zintegrowanego Planu Inwestycyjnego dla Obór, który trwały do 28 września 2026 r. 9 września odbyło się otwarte spotkanie z mieszkańcami, a 8 września dyżur projektanta. Dokumentacja projektu, w tym projekt umowy urbanistycznej i prognoza środowiskowa, została udostępniona publicznie. Po zakończeniu konsultacji projekt ZPI będzie musiał przejść dalszą procedurę i zostać przyjęty przez Radę Miejską. Dopiero wtedy możliwe będzie przejście do kolejnych etapów przygotowania inwestycji. Według informacji przedstawionych przez inwestora wniosek o pozwolenie na budowę muzeum mógłby zostać złożony wiosną 2027 r., a całość przedsięwzięcia miałaby zostać zakończona około 2031 r.
Zgodnie z ZPI zabytkowy zespół pałacowo-parkowy w Oborach pod Konstancinem-Jeziorną ma zostać przekształcony przez Fundację Rodziny Staraków w rozbudowany zespół kulturalno-edukacyjny. Projekt obejmuje restaurację historycznego dworu i parku oraz remont i adaptację zabytkowych obiektów towarzyszących – browaru, spichlerza, oficyny, stajni i domu ogrodnika. Najważniejszym nowym elementem ma być muzeum zaprojektowane przez pracownię Renzo Piano Building Workshop, we współpracy z Grupą 5 Architekci i ARUP. Budynek ma mieć kolisty kształt z wewnętrznym patio i pełnić funkcje wystawiennicze, edukacyjne oraz kulturalne.
Z przedstawionych obecnie założeń wynika, że na terenie muzeum dopuszczone będą funkcje kulturalne, edukacyjne, rekreacyjne, gastronomiczne i turystyczne. Nowa zabudowa może zajmować maksymalnie 40 proc. działki, zasadniczo mieć do 15 m wysokości, a minimum 45 proc. terenu ma pozostać biologicznie czynne. Jednocześnie przewidziano możliwość realizacji wysokiego, do 40 m, punktu widokowego. Historyczny dwór pozostanie chroniony – nie będzie można go rozbudować, choć możliwa będzie jego przebudowa i adaptacja historycznych pomieszczeń podziemnych. Ochroną objęto również park i pozostałe zabytkowe obiekty.
Istotnym elementem projektu jest infrastruktura komunikacyjna. Planowana jest przebudowa ul. Literatów, stworzenie nowych powiązań drogowych oraz parkingów, w tym parkingu na około 200 samochodów i miejsc dla autokarów. Przewidziano również przestrzenie publiczne, ciągi pieszo-rowerowe oraz plac zabaw. W parku minimum 80 proc. powierzchni ma pozostać biologicznie czynne, a historyczna aleja prowadząca do dworu ma zostać zachowana.
Kościół na Górce w Górze Kalwarii
W połowie września Parafia Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny właśnie otworzyła podwoje świątyni po gruntownej, długiej renowacji. Zaaranżowano na nowo widoczne na zdjęciu prezbiterium. Wyeksponowano w tym miejscu dwa odrestaurowane obrazy, a w centrum umieszczono pietę – XVI-wieczną rzeźbę będącą najcenniejszym dziełem sztuki w Górze Kalwarii. Poza tym jedną z bocznych kaplic poświęcono biskupowi Stefanowi Wierzbowskiemu, spoczywającemu w podziemiach kościoła założycielowi miasta.
Zamek Czersk
We wrześniu 2026 r. poinformowano, że podpisano z Ministerstwem Kultury i Dziedzictwa Narodowego umowę na sfinansowanie dokumentacji projektowej pawilonu edukacyjnego. Pawilon ma rozwiązać jeden z podstawowych problemów zamku – brak odpowiedniego zaplecza dla turystów, przede wszystkim sanitariatów oraz pomieszczeń, w których można byłoby prezentować materiały multimedialne i zabytki związane z historią Czerska i regionu. Projekt przygotowuje wyłoniona w przetargu pracownia PSBA Przemysław Sokołowski Biuro Architektoniczne we współpracy z Mazowieckim Wojewódzkim Konserwatorem Zabytków. Dokumentacja ma być gotowa na początku grudnia 2026 r.. Równolegle trwa kolejny etap remontu i konserwacji muru obwodowego zamku. W lipcu 2026 r. wybrano wykonawcę III etapu – firmę Nobile Polska. Wartość zawartej 22 lipca umowy wynosi 2 023 350 zł, a termin realizacji określono na 31 października 2026 r. Prace dotyczą kolejnego fragmentu XV-wiecznego muru obwodowego i mają zabezpieczyć zachowane relikty zamku przed dalszą degradacją.
Premiery książkowe
Księga małżeństw parafii Cieciszew 1660-1717
8 września w Konstancińskim Dom Kultury „Hugonówka” odbyła się premiera KSIĘGII MAŁŻEŃSTW PARAFII CIECISZEW 1660–1717 wydanej przez Towarzystwo Opieki nad Zabytkami Oddział w Czersku.
Współautorzy książki Jacek Ducki (Przekład i Cieciszewska liber matrimoniorum 1660–1717 na tle dziejów miejscowej parafii); Paweł Komosa (Z dziejów parafii w Cieciszewie); Piotr Rytko (Miejscowości parafii Cieciszew w ujęciu historyczno-kartograficznym); Łukasz Maurycy Stanaszek (Pochodzenie wybranych rodzin występujących w najstarszej księdze metrykalnej parafii Cieciszew w świetle badań genetyczno-genealogicznych) spotkali się z licznie przybyłymi entuzjastami lokalnej historii i genealogii. To już szósty tom tej wyjątkowej serii wydawniczej. Księga liczy 372 strony, jest wyjątkowo bogato ilustrowana historycznymi fotografiami i skanami dawnych map i planów miejscowości związanych z parafią Cieciszew, i co najważniejsze zawiera przetłumaczone z łaciny metryki z lat 1660-1717 i indeksy osobowe. Wszystko to sprawia, że jest to cenne źródło wiedzy o tej części nadwiślańskiego Urzecza.
Współautorzy książki Jacek Ducki (Przekład i Cieciszewska liber matrimoniorum 1660–1717 na tle dziejów miejscowej parafii); Paweł Komosa (Z dziejów parafii w Cieciszewie); Piotr Rytko (Miejscowości parafii Cieciszew w ujęciu historyczno-kartograficznym); Łukasz Maurycy Stanaszek (Pochodzenie wybranych rodzin występujących w najstarszej księdze metrykalnej parafii Cieciszew w świetle badań genetyczno-genealogicznych) spotkali się z licznie przybyłymi entuzjastami lokalnej historii i genealogii. To już szósty tom tej wyjątkowej serii wydawniczej. Księga liczy 372 strony, jest wyjątkowo bogato ilustrowana historycznymi fotografiami i skanami dawnych map i planów miejscowości związanych z parafią Cieciszew, i co najważniejsze zawiera przetłumaczone z łaciny metryki z lat 1660-1717 i indeksy osobowe. Wszystko to sprawia, że jest to cenne źródło wiedzy o tej części nadwiślańskiego Urzecza.
Uzupełniająco w dniu 27 września po mszy świętej w Słomczynie odbyła się druga tura związana z promocją księgi.
(Piotr Rytko)
Kilka dni po pierwszej premierze odbyło się spotkanie seniorów z Gassów i okolic, poświęcone „Księdze małżeństw parafii Cieciszew 1660–1717”. Wspólnie czytano fragmenty księgi i szukaliśmy w niej śladów rodzin z Gassów, Czernideł, Opaczy i innych wsi. Wielką radość wzbudzały chwile, gdy mieszkańcy odnajdywali nazwiska swoich przodków sprzed ponad 300 lat.
Nowa Jerozolima, dzisiaj Góra Kalwaria
W czwartek, 17 września, odbyła się w Ośrodku Kultury Góra Kalwaria premiera wyjątkowej książki pt. „Nowa Jerozolima, dzisiaj Góra Kalwaria”. Niezwykle bogato ilustrowana publikacja licząca 520 stron została opracowana przez Zespół działający pod kierunkiem ks. Jan Mikolaj Rokosz przy Sanktuarium Świętego Stanisława Papczyńskiego na Mariankach. W pracach tych, poza ks. Janem brali udział: Łukasz Głodek, Marcin Niedziółka, prof. Elżbieta Wilska-Wodecka, dr hab. Sylwester Piędziejewski, Maciej Mikulski i Marek Mikulski.
Zachęcam wszystkich do lektury tej książki, można ją nabyć w Muzeum Św. Stanisława Papczyńskiego na Mariankach. A Autorom serdecznie gratuluję tego dzieła (Piotr Rytko)
Zachęcam wszystkich do lektury tej książki, można ją nabyć w Muzeum Św. Stanisława Papczyńskiego na Mariankach. A Autorom serdecznie gratuluję tego dzieła (Piotr Rytko)
Inne
Odsłonięcie tablicy pamiątkowej w Brzuminie
W niedzielę, 6 września, upamiętniono polskich bohaterów broniących we wrześniu 1939 r. nadwiślańskiego mostu łączącego Brzumin z Piwoninem. Uroczyście odsłonięta została bardzo oryginalna tablica nawiązująca do konstrukcji stalowo-drewnianego mostu. Ma przypominać o drewnianych podporach mostu oraz stalowych dźwigarach, na których opierała się konstrukcja. Na niej znalazł się opis nawiązujący do budowy i bohaterskiej obrony mostu w czasie Kampanii Wrześniowej. Realizacja możliwa była dzięki wsparciu przez Towarzystwo Opieki nad Zabytkami Oddział w Czersku.
W wydarzeniu uczestniczyli mieszkańcy Piwonina i okolicznych miejscowości, przedstawiciele urzędu gminy Sobienie-Jeziory, w tym Kamil Choim Wójt Gminy Sobienie-Jeziory oraz dyrekcja i pracownicy gminnej biblioteki. Byli również goście z Góry Kalwarii, w tym przedstawiciele Koła nr 61 Związku Żołnierzy Wojska Polskiego, Stowarzyszenia Razem dla Góry oraz Towarzystwo Opieki nad Zabytkami Oddział w Czersku. (Piotr Rytko)
W wydarzeniu uczestniczyli mieszkańcy Piwonina i okolicznych miejscowości, przedstawiciele urzędu gminy Sobienie-Jeziory, w tym Kamil Choim Wójt Gminy Sobienie-Jeziory oraz dyrekcja i pracownicy gminnej biblioteki. Byli również goście z Góry Kalwarii, w tym przedstawiciele Koła nr 61 Związku Żołnierzy Wojska Polskiego, Stowarzyszenia Razem dla Góry oraz Towarzystwo Opieki nad Zabytkami Oddział w Czersku. (Piotr Rytko)
Obchody rocznic
Wrzesień do rzecz jasna upamięnianie rocznicy wybuchu II wojny światowej i wkroczenia wojsk sowieckich do Polski, które odbyły się w okolicznych gminach. Warto zwrócić uwagę na odsłoniętą na rynku w Górze Kalwarii wystawie poświęconej mieszkańcom poległym podczas wojny.
Spotkanie w ramach projektu Muzeum Kaset
Muzeum Kaset kontynuowało działalność z zakresu archiwistyki społecznej. W dniu 25 września odbyło się w Górze Kalwarii spotkanie dla byłych pracowników Horteksu i Polsportu. Wasze wspomnienia koniecznie trzeba ocalić przed zapomnieniem, bo działalność tych dwóch zakładów to ważny rozdział historii Góry Kalwarii.
Odnalezienie zabytkowej monety
I na koniec informacja, o której warto pisać szeroko.
Podczas zwiedzania Zamku w Czersku 9-letni chłopiec samodzielnie odnalazł prawdziwy skarb historii – srebrny półtorak pruski księcia Jerzego Wilhelma. Moneta pochodzi z 1624 roku, z mennicy w Królewcu. To drobny nominał (1,5 grosza), którym płacono w codziennych transakcjach – dziś jest małym, ale wymownym świadkiem czasów, gdy zamek w Czersku wciąż pełnił ważne funkcje.
Takie znaleziska – nawet drobne monety, o wadze niespełna 1 g – pomagają archeologom i historykom uzupełniać obraz życia i obiegu pieniężnego na ziemiach polskich w XVII wieku (MWKZ).
Takie znaleziska – nawet drobne monety, o wadze niespełna 1 g – pomagają archeologom i historykom uzupełniać obraz życia i obiegu pieniężnego na ziemiach polskich w XVII wieku (MWKZ).
Wykorzystano zdjęcia z zasobu MWKZ, TONZ Czersk, UMiG Konstancin-Jeziorna i Góra Kalwaria
Co ponadto?
Jak wspomniano jak co roku trwały Europejskie Dni Dziedzictwa. Na zamku w Czersku 20 września wystąpiły m.in. zespoły Urzeczeni i Piskorze z Łukówca, a także Maria Pomianowska z zespołem. Odbyły się warsztaty tradycyjnego rzemiosła – m.in. haftu, wycinanki, szkutnictwa i rzeźby – oraz prezentacje lokalnych produktów i kuchni Urzecza. W ramach cyklu „Historia Viva” odbywały się kolejne weekendy rekonstrukcyjne, poświęcone m.in. średniowiecznemu Mazowszu, kulturze sarmackiej oraz czasom księcia Janusza I Starszego i związkom Mazowsza z Litwą. W Piasecznie wrzesień przyniósł m.in. wydarzenia organizowane przez Muzeum Piaseczna: jarmark piaseczyński, zajęcia historyczne dla dzieci oraz spacer poświęcony historii lokalnego rzemiosła.
Po prawej stronie Wisły ważnym punktem prawego brzegu był również Otwock Wielki. W zabytkowym pałacu Bielińskich odbyła się kolejna edycja „Opery w Pałacu”, a w ramach programu muzealnego organizowano oprowadzania pod hasłem „Z wizytą na magnackim dworze”.
