Wracamy w opowieściach o Mazowszu wciąż do utraty jego niezależności w 1526 roku, lecz paradoksalnie wędrujemy po miejscach jego początków. Dziś pora więc porzucić geografię na rzecz historii i opowiedzieć jak to się stało, że teren późniejszego Urzecza stał się Mazowszem i komu to zawdzięczamy.
Konrada I Mazowieckiego (1187-1247) pamięta się praktycznie wyłącznie z faktu, który szkolne podręczniki zawierają w zdaniu, iż sprowadził krzyżaków, co determinowało późniejszą historię ziem polskich na stulecia. Tymczasem to on właśnie Mazowsze uniezależnił, w dobie rozbicia dzielnicowego tworząc z dzielnicy wydzielonej przez jego dziadka, Bolesława Krzywoustego księstwo. Lecz przede wszystkim także dał impuls osadniczy i gospodarczy, rozwijając wzdłuż Wisły od Jazdowa po Czersk sieć osadniczą i parafialną. To jemu więc zawdzięczamy, że późniejsze Urzecze i okolice zaczęły się rozwijać i osiedlali się tu ludzie. Nie będziemy dziś opisywać szczegółowo jego życiorysu ani dziejów Mazowsza, chętnych odeślę do klasycznej pozycji, która jest równie fascynująca pod względem politycznych intryg, zmian sojuszy, zdrad i niespodziewanych aliansów co znana „Gra o tron”. Mowa tu o wydanej w 1858 roku książce Felicjana Antoniego Kozłowskiego „Dzieje Mazowsza za panowania książąt”. Trzeba jednak nakreślić pewne zręby tego, co odziedziczył Konrad.
Mazowsze we wczesnym średniowieczu, obejmującym okres od VI do początku XIII wieku, przeszło drogę od słabo zaludnionej krainy porośniętej rozległymi lasami i poprzecinanej bagnami do zorganizowanej dzielnicy państwa Piastów. W VI i VII wieku na te tereny napływała ludność słowiańska, która zakładała pierwsze osady przede wszystkim w dolinach Wisły, Narwi, Bugu, Wkry i Bzury. Z czasem mieszkańcy utrzymywać się zaczęli głównie z rolnictwa, hodowli, bartnictwa, rybołówstwa oraz handlu rzecznego. Od VIII wieku zaczęły powstawać pierwsze grody obronne, takie jak Czersk, Płock, Zakroczym czy Wizna, pełniące funkcje administracyjne, wojskowe i handlowe. Pod koniec X wieku Mazowsze zostało włączone do państwa Mieszka I i weszło w skład rozwijającej się monarchii Piastów. Po chrzcie Polski rozpoczęła się chrystianizacja regionu, która nabrała tempa za panowania Bolesława Chrobrego. W czasie kryzysu państwa po śmierci Mieszka II Mazowsze na kilka lat uniezależniło się pod rządami Miecława, jednak w 1047 roku zostało ponownie podporządkowane Kazimierzowi Odnowicielowi. Około 1075 roku powstała wreszcie diecezja płocka. W XII wieku region przeżywał okres intensywnego rozwoju gospodarczego i osadniczego – powstawały nowe wsie, parafie i targowiska, a Płock stał się jedną z najważniejszych rezydencji książęcych.
Po rozbiciu dzielnicowym w 1138 roku Mazowsze stało się samodzielną dzielnicą rządzoną przez własnych książąt. Dostał je Bolesław Kędzierzawy, następnie Leszek Mazowiecki, nim zajął je Kazimierz Sprawiedliwy, ojciec Konrada. Wciąż jednak Mazowsze tych czasów to było głównie Mazowsze Stare, płockie, z Wisłą płynącą przez południową puszczą radomską, oddzielającą je od Małopolski, stanowiąc rubież cywilizacji. Nie było bogatą dzielnicą, do tego graniczyło z wrogami w postaci Prusów, Jaćwingów, Litwinów i ruskich książąt, którzy notorycznie stanowili zagrożenie dla ówczesnych ziem polskich. Uznawało zwierzchnictwo senioralnego tronu w Krakowie, lecz zmieniło się ta za czasów Konrada, który uniezależnił je, po objęciu władzy po 1200 roku.
Nie będziemy tu opowiadali o ówczesnej polityce i walkach terytorialnych, które na jakiś czas włączyły do Mazowsza nawet odległy Sandomierz. Zwróćmy uwagę na inne działania Konrada, który prowadził kolonizację słabo zaludnionych terenów, rozwijał sieć grodów i parafii. W tym czasie coraz intensywniej rozwijało się również osadnictwo w dolinie Wisły i Jeziorki, gdzie z czasem powstały wsie stanowiące zalążek późniejszych miejscowości, takich jak Cieciszew, Obory czy Jeziorna. Wczesne średniowiecze ukształtowało podstawy administracyjne, gospodarcze i kulturowe Mazowsza, które w kolejnych stuleciach stało się jednym z najważniejszych regionów Polski. Wzdłuż Wisły oraz jej dopływów rozwijała się sieć osad, grodów i przepraw, a coraz większe znaczenie zyskiwały tereny między Wisłą, Pilicą i Jeziorką. To w jego czasach rodzi się ziemia czerska, za panowania Konrada nastąpiło wyraźne wyodrębnienie jej jako jednostki administracyjnej: w 1236/1238 r. pojawia się pierwszy znany kasztelan czerski, a w latach 1240–1241 poświadczony jest już urząd sędziego czerskiego. Bo właśnie Konrad przesunął tu ośrodek administracyjny z Grodźca, czyli Grójca. Odbudował i umocnił tutejszy gród, czyniąc go jedną ze swoich siedzib. Czersk kontrolował dolinę Wisły, przeprawy i drogi prowadzące w głąb południowego Mazowsza. Był również zapleczem dla terenów rolniczych rozciągających się na zachód i południe od Wisły. Źródła i badania archeologiczne pokazują, że w XIII wieku Czersk był już jednym z najważniejszych ośrodków Mazowsza, a w 1245 r. konsekrowano znajdującą się w grodzie kolegiatę św. Piotra.
Rozwój Czerska wiązał się z zagospodarowaniem jego zaplecza. Osadnictwo obejmowało tereny nad Wisłą, dolinę Jeziorki oraz obszary między Czerskiem, Jazdowem i Warszawą. Nie należy jednak przypisywać Konradowi założenia wszystkich późniejszych miejscowości. W wielu przypadkach osady były starsze, a jego działalność polegała raczej na włączeniu ich w bardziej uporządkowaną strukturę administracyjną, gospodarczą i kościelną. Źródłowe wzmianki z pierwszej połowy XIII wieku pokazują już istnienie szeregu osad w ziemi czerskiej, lecz to on wspierał ich rozbudowę i zakładał nowe, a ludzie karczowali nadwiślańskie lasy. Także Konrad odpowiada za rozwój organizacji kościelnej. Kościół stawał się jednym z podstawowych instrumentów zagospodarowania kraju: parafie porządkowały przestrzeń osadniczą, a dobra kościelne stanowiły trwałe centra gospodarcze. W Czersku książę posunął się jeszcze dalej – przeniósł tam kanoników z Grójca i ufundował kościół grodowy, który w 1245 r. został konsekrowany jako kolegiata. Popatrzymy na daty erygowania lub odnowienia najstarszych tutejszych parafii – Służew – 1238, Góra 1252 i wreszcie Cieciszew – 1236. Tu dodajmy, iż Adam Boniecki wskazywał, że imię Ciecisz, od którego nazwę wywodzi miejscowość, może być staromazowiecką wersją imienia Konrad. Zatem być może to właśnie on jest założycielem tutejszej placówki obronnej na półwyspie… Bo dzieło Konrada to właśnie oparcie obrony Mazowsza na Wiśle, stąd też sieć strażniczych grodów takich jak Duda czy Cieciszew, Zawady i Milanów i wzmocnienie całej dzielnicy, by bronić się przed Prusami. Stąd i sprowadzenie krzyżaków i nadanie im ziemi chełmińskiej…
Lecz to właśnie on Księstwo Mazowieckie stworzył. A przede wszystkim tutejsze tereny, zwane w późniejszych wiekach Mazowszem Polnym. Bo to za Konrada szczególne znaczenie zyskała jego południowa część z Czerskiem. W efekcie w XIII wieku zaczęła się kształtować trwała odrębność terytorialna ziemi czerskiej. Był to jeden z fundamentów późniejszego księstwa czerskiego, a następnie czersko-warszawskiego. W tym sensie jego panowanie było dla Mazowsza okresem przełomowym. Czersk stał się trwałym centrum południowej części dzielnicy, dolina Wisły i jej dopływów była coraz intensywniej zagospodarowywana, a struktury administracyjne i kościelne zaczęły odpowiadać rosnącej liczbie ludności i powierzchni użytkowanej gospodarczo. Dziedzictwo Konrada przetrwało długo po jego śmierci w 1247 r. i stało się podstawą rozwoju mazowieckich księstw w XIII–XV wieku. I dlatego zwiemy go Mazowieckim…
Redaktor naczelny portalu, z wykształcenia historyk, absolwent Wydziału Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego. Rodzinnie związany od wielu pokoleń z Nadwiślańskim Urzeczem, badacz regionu i dziejów lokalnych, autor publikacji oraz artykułów w tym zakresie.
